اندومتریوز | آندومتریوز رحم + درمان

بیماری آندومتریوز چیست؟

آندومتریوز به وضعیتی اطلاق می‌شود که بافت شبیه به بافت آندومتر رحم، در خارج از محل طبیعی خود، یعنی در قسمت‌های دیگر بدن، شروع به رشد می‌کند. این بافت نابجا که اغلب در نواحی لگن، تخمدان، لوله‌های فالوپ و حتی روده و مثانه یافت می‌شود، مانند بافت طبیعی رحم، به تغییرات هورمونی چرخه قاعدگی پاسخ می‌دهد. در طول دوره پریود، این بافت نیز خونریزی می‌کند؛ اما راهی برای خروج از بدن ندارد. این خونریزی و التهاب متعاقب آن، منجر به درد، تشکیل کیست (مانند کیست شکلاتی) و چسبندگی در اندام‌های داخلی می‌شود.

این بیماری آندومتریوز، می‌تواند به طور قابل توجهی بر زندگی روزمره، باروری و سلامت روانی فرد تاثیر بگذارد. اگر بخواهیم دقیق‌تر بگوییم، بیماری آندومتریوز چیست؟ این یک بیماری مزمن زنان است که با وجود تحقیقات گسترده، هنوز علت دقیق آن به طور کامل، شناسایی نشده است. نظریه‌های مختلفی برای توضیح این پدیده وجود دارد، از جمله قاعدگی رتروگراد که در آن، بخشی از خون قاعدگی و سلول‌های آندومتر، به جای خروج از بدن، از طریق لوله‌های فالوپ به حفره لگن، برمی‌گردند.

انواع آندومتریوز رحم

آندومتریوز یک بیماری است که با توجه به محل و میزان گستردگی، به انواع مختلفی تقسیم می‌شود. این دسته‌بندی‌ها، به یک متخصص زنان در تهرانپارس و سایر پزشکان کمک می‌کنند، تا رویکرد درمانی مناسب را، برای هر بیمار تعیین کنند و پیش‌بینی بهتری، از روند بیماری داشته باشند.

• آندومتریوز حفره لگن: این شایع‌ترین نوع آندومتریوز رحم است و شامل رشد بافت آندومتر، در اندام‌های داخل لگن، مانند تخمدان‌ها، لوله‌های فالوپ و سطح بیرونی رحم، می‌شود.
• آندومتریوم (کیست تخمدان آندومتریوز): این نوع به تشکیل کیست‌هایی پر از خون، در تخمدان‌ها اشاره دارد. این کیست‌ها اغلب، به دلیل رنگ قهوه‌ای تیره محتوایشان، به عنوان کیست شکلاتی شناخته می‌شوند.
• آندومتریوز عمیق نفوذی: این جدی‌ترین نوع آندومتریوز رحم است که در آن، بافت آندومتر به عمق 5 میلی‌متر یا بیشتر، در بافت اندام‌های دیگر، مانند روده، مثانه یا رباط‌های حمایت‌کننده رحم، نفوذ می‌کند.
• آدنومیوز: این وضعیت، شبیه به آندومتریوز رحم است با این تفاوت که بافت آندومتر، به جای خارج از رحم، در دیواره عضلانی رحم (میومتر) رشد می‌کند و باعث ضخیم شدن و درد شدید می‌شود.

این دسته‌بندی‌ها، به پزشکان کمک می‌کند، تا برنامه درمانی دقیقی، برای هر بیمار تدوین کنند و با توجه به نوع و شدت بیماری، بهترین اقدامات را انجام دهند. هر نوع از این بیماری آندومتریوز، ممکن است علائم و چالش‌های خاص خود را، به همراه داشته باشد.

درجه‌بندی اندومتریوز

درجه‌بندی اندومتریوز، سیستمی استاندارد است که توسط انجمن آمریکایی طب باروری (ASRM)، برای ارزیابی شدت بیماری، استفاده می‌شود. این سیستم، بر اساس عواملی مانند محل، اندازه و عمق بافت آندومتر وجود چسبندگی‌ها و کیست‌ها، امتیازدهی می‌کند. این درجه‌بندی به پزشکان کمک می‌کند تا یک زبان مشترک برای توصیف بیماری، داشته باشند و بهترین گزینه‌های درمانی را برای هر بیمار، به خصوص در مواردی که نازایی مطرح است، تعیین کنند.

آندومتریوز رحم می‌تواند از حالت خفیف تا شدید، متفاوت باشد و این درجه‌بندی، ابزار مهمی، برای برنامه‌ریزی درمانی است.

علائم آندومتریوز چیست؟

علائم آندومتریوز، می‌تواند بسیار متنوع باشد و از فردی به فرد دیگر متفاوت است. شدت علائم، لزوما با درجه‌بندی بیماری، مطابقت ندارد. برخی از زنان با آندومتریوز شدید، ممکن است علائم کمی داشته باشند؛ در حالی که برخی دیگر با نوع خفیف، درد و ناراحتی شدیدی را، تجربه کنند. شناخت این علائم، می‌تواند به سوال علائم بیماری آندومتریوز چیست پاسخ دهد.

1. قاعدگی دردناک (دیسمنوره): یکی از شایع‌ترین و اصلی‌ترین علائم، درد شدید در دوران قاعدگی است که ممکن است با درد معمول پریود، تفاوت داشته باشد و با گذشت زمان بدتر شود.
2. درد لگن مزمن: دردی که در ناحیه لگن، به صورت مداوم یا در فواصل نامنظم وجود دارد و ممکن است، با قاعدگی، رابطه جنسی و دفع، مرتبط باشد.
3. پریودهای سنگین (منوراژی): خونریزی‌های قاعدگی شدید که ممکن است، شامل لخته‌های خونی، باشد و نیاز به تعویض مکرر پد یا تامپون داشته باشید.
4. دیسپارونیا (درد هنگام رابطه جنسی): احساس درد در هنگام یا پس از رابطه جنسی که می‌تواند به دلیل، وجود بافت آندومتر در پشت رحم یا سایر نقاط لگن، باشد.
5. درد هنگام دفع ادرار یا مدفوع: در صورتی که بافت آندومتر، در مثانه یا روده، رشد کرده باشد، می‌تواند باعث درد و ناراحتی، هنگام دفع شود؛ به خصوص زمانی که فرد در طول دوره قاعدگی خود باشد.
6. نازایی و اختلالات باروری: اندومتریوز یکی از علل اصلی، نازایی است. التهاب و چسبندگی ناشی از این بیماری، می‌تواند مانع از عملکرد صحیح، لوله‌های فالوپ و تخمدان‌ها شود.

دکتر سردار بلون درباره علائم آندومتریوز می‌گوید:

“Most patients with endometriosis begin to show symptoms during their teenage years, often with painful periods. By their twenties, many develop chronic pelvic pain and experience pain during intercourse”

بیشتر بیماران مبتلا به آندومتریوز از سال‌های نوجوانی علائم خود را نشان می‌دهند که اغلب با قاعدگی‌های دردناک آغاز می‌شود. در دهه بیست زندگی، بسیاری از آن‌ها دچار درد مزمن لگن شده و درد هنگام رابطه جنسی را تجربه می‌کنند.

علت بروز اندومتریوز چیست؟

با وجود تحقیقات گسترده، علت دقیق بیماری آندومتریوز، هنوز به طور کامل مشخص نیست؛ اما چندین نظریه، در این زمینه وجود دارد که هر یک، بخشی از پازل را، تکمیل می‌کنند. یکی از پذیرفته‌شده‌ترین نظریه‌ها، قاعدگی رتروگراد است که در آن خون قاعدگی، به جای خروج از واژن، از طریق لوله‌های فالوپ به حفره لگن، برمی‌گردد و سلول‌های اندومتریال، در آنجا کاشته می‌شوند. نظریه دیگر، مربوط به تبدیل سلول‌های صفاق، است که پوشش داخلی شکم و لگن را، تشکیل می‌دهند.

تحت تاثیر هورمون‌ها یا عوامل دیگر، این سلول‌ها ممکن است به سلول‌های اندومتریال، تبدیل شوند؛ همچنین، نظریه دیگری به نام انتقال سلول‌های اندومتریال، از طریق سیستم لنفاوی یا عروقی وجود دارد که می‌تواند اندومتریوز را در اندام‌های دوردست، مانند ریه‌ها توضیح دهد. ناهنجاری‌های سیستم ایمنی، نیز نقش مهمی در بروز بیماری آندومتریوز، ایفا می‌کنند؛ به طوری که بدن قادر به شناسایی و از بین بردن بافت آندومتر، در خارج از رحم نیست. ژنتیک و عوامل ارثی، نیز در افزایش خطر ابتلا به این بیماری، دخیل هستند.

فاکتورهای خطر شایع بیماری آندومتریوز

عوامل متعددی وجود دارند که می‌توانند، خطر ابتلا به آندومتریوز رحم را، افزایش دهند. شناخت این فاکتورها، به افراد، به خصوص آن‌هایی که سابقه خانوادگی، این بیماری را دارند، کمک می‌کند؛ تا در صورت مشاهده علائم، به موقع به پزشک متخصص مراجعه کنند.

1. سابقه خانوادگی: اگر مادر، خواهر یا خاله شما، مبتلا به اندومتریوز هستند، احتمال ابتلای شما نیز، بالاتر خواهد بود. این بیماری، یک جزء ژنتیکی قوی دارد.
2. چرخه‌های قاعدگی کوتاه: چرخه‌های قاعدگی کوتاه‌تر از 27 روز و یا قاعدگی‌های طولانی‌تر از 7 روز، با خطر بیشتری، از این بیماری مرتبط هستند.
3. عدم تجربه بارداری: زنانی که هرگز باردار نشده‌اند، نسبت به زنانی که بارداری را تجربه کرده‌اند، بیشتر در معرض خطر آندومتریوز رحم هستند.
4. شروع قاعدگی در سنین پایین: شروع پریود در سنین بسیار پایین، به دلیل قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض، هورمون استروژن، می‌تواند خطر ابتلا به آندومتریوز رحم را افزایش دهد.
5. وجود مشکلات آناتومیک در رحم: برخی ناهنجاری‌های مادرزادی در رحم، می‌توانند باعث برگشت خون قاعدگی، شوند و خطر آندومتریوز رحم را بالا ببرند.

در نظر داشته باشید که وجود یک یا چند فاکتور خطر، به معنای قطعی بودن ابتلا به بیماری، نیست؛ بلکه تنها احتمال آن را افزایش می‌دهد.

عوارض احتمالی بیماری آندومتریوز

اگر بیماری آندومتریوز، بدون تشخیص و درمان باقی بماند، می‌تواند عوارض جدی و تاثیرات منفی گسترده‌ای، بر سلامت زنان داشته باشد. در ادامه به برخی از مهم‌ترین عوارض احتمالی، اشاره می‌کنیم. با این حال، باید بدانید که با مراجعه به یک متخصص زنان و استفاده از خدمات یک پزشک متخصص و باتجربه، می‌توانید این عوارض را، به حداقل برسانید یا از بروز آن‌ها، به طور کلی جلوگیری کنید.

• نازایی و اختلالات باروری: این بیماری یکی از دلایل اصلی نازایی، در زنان است. التهاب، چسبندگی و آسیب به لوله‌های فالوپ، ناشی از بیماری آندومتریوز رحم، می‌تواند باردار شدن را، بسیار دشوار سازد.
• تشکیل چسبندگی و کیست: بافت آندومتر نابجا، می‌تواند باعث چسبیدن اندام‌ها به یکدیگر و تشکیل کیست‌های پر از خون (مانند کیست شکلاتی) شود که ممکن است به عمل جراحی نیاز داشته باشند.
• اندومتریت: التهاب دیواره داخلی رحم که با وجود شباهت اسمی، با اندومتریوز متفاوت است؛ اما هر دو می‌توانند، به دلیل عدم تعادل هورمونی یا التهاب، به صورت همزمان، رخ دهند.
• افزایش خطر ابتلا به سرطان تخمدان: مطالعات نشان می‌دهند که خطر ابتلا به برخی انواع نادر سرطان تخمدان، در زنانی که به آندومتریوز رحم مبتلا هستند، کمی بیشتر است.

دکتر کارولین پترسون درباره عوارض احتمالی بیماری می‌گوید:

“Endometriosis is often a root cause of infertility in almost 50 % of women who struggle to conceive. It can also lead to severe pelvic pain, formation of scar tissue and adhesions that may distort pelvic anatomy, and in some cases an increased risk of ovarian cancer in deep infiltrating or cystic forms of the disease”

آندومتریوز تقریبا در نیمی از زنانی که در بارداری مشکل دارند، عامل اصلی نازایی است. این بیماری می‌تواند منجر به درد شدید لگن، تشکیل بافت اسکار و چسبندگی شود که آناتومی لگن را تغییر می‌دهد و در برخی موارد، در فرم‌های نفوذی عمیق یا کیستیک، خطر سرطان تخمدان را افزایش دهد.

عوارض خطرناک آندومتریوز

علاوه بر عوارض شایع، برخی نشانه‌های خطرناک نیز وجود دارند که در صورت مشاهده آن‌ها، باید بلافاصله، به پزشک متخصص مراجعه کنید.

• درد شدید و ناگهانی در لگن: اگر درد شما، به صورت ناگهانی، بسیار شدید شد و با داروهای مسکن، تسکین پیدا نکرد، ممکن است نشانه پارگی کیست آندومتریوم یا یک عارضه دیگر باشد.
• خونریزی غیرعادی و شدید: خونریزی‌های سنگین‌تر از حد معمول، به خصوص اگر با ضعف، سرگیجه یا احساس غش، همراه باشد، باید جدی گرفته شود.
• درد شدید هنگام دفع ادرار یا مدفوع: اگر این دردها به حدی شدید شدند که، مانع از فعالیت‌های روزمره شما شدند، باید فورا به پزشک مراجعه کنید.
• احساس تورم و فشار در شکم: این حس می‌تواند، نشانه تجمع مایع یا خون، در حفره شکم، به دلیل پارگی کیست باشد.
• تب و لرز ناگهانی: تب بالا، می‌تواند نشانه عفونت باشد، به خصوص اگر با درد شدید، در ناحیه لگن، همراه باشد.

این علائم، ممکن است نشان‌دهنده، عوارض جدی، مانند خونریزی داخلی یا پارگی کیست، باشند که نیازمند توجه فوری پزشکی هستند.

نحوه صحیح تشخیص بیماری آندومتریوز

تشخیص صحیح بیماری آندومتریوز رحم، فرایندی پیچیده و زمان‌بر است که به دانش و تجربه پزشک بستگی دارد. به دلیل علائم مشابه با سایر بیماری‌ها مانند سندرم روده تحریک‌پذیر یا فیبروم رحم، ممکن است به اشتباه تشخیص داده شود. برای تشخیص دقیق، ابتدا پزشک زنان، علائم و سابقه پزشکی شما را بررسی می‌کند؛ سپس با معاینه فیزیکی لگن، به دنبال ناهنجاری‌ها، کیست‌ها یا چسبندگی‌های قابل لمس می‌گردد. سونوگرافی واژینال ابزار اصلی برای تشخیص کیست‌های تخمدان، مانند کیست شکلاتی است؛ اگرچه همه ضایعات آندومتریوز رحم را نشان نمی‌دهد.

در موارد پیچیده‌تر، تصویربرداری رزونانس مغناطیسی (MRI) برای تشخیص آندومتریوز رحم عمیق نفوذی به کار می‌رود. لاپاراسکوپی تشخیصی تنها راه قطعی است که در آن، پزشک با یک جراحی لاپاراسکوپی، ضایعات آندومتریوز رحم را به صورت مستقیم مشاهده و تایید می‌کند. تشخیص به موقع، اولین و مهم‌ترین قدم برای جلوگیری از پیشرفت بیماری و عوارض جدی‌تر آن است.

آیا اندومتریوز قابل درمان است؟

درمان اندومتریوز، به طور کامل، هنوز امکان‌پذیر نیست؛ اما می‌توان علائم آن را کنترل کرد و کیفیت زندگی بیماران را، بهبود بخشید. هدف از درمان، کاهش درد، مدیریت بیماری و در موارد نازایی، افزایش شانس باروری است. روش‌های درمانی مختلفی، بسته به شدت علائم، سن بیمار و تمایل به بارداری وجود دارد.

طبق تحقیقات منتشرشده در پایگاه PubMed در سال ۲۰۱۴، روند درمان آندومتریوز نشان می‌دهد که با استفاده از رویکردهای ترکیبی (دارویی و جراحی)، بیش از ۶۰ درصد بیماران بهبود چشمگیری در علائم خود تجربه کرده‌اند؛ این آمار نشان‌دهنده‌ی آن است که گرچه درمان قطعی برای آندومتریوز وجود ندارد؛ اما روش‌های موجود می‌توانند کیفیت زندگی بسیاری از بیماران را به شکل قابل توجهی ارتقا دهند.

درمان دارویی

درمان دارویی، اغلب اولین خط درمانی، برای کنترل درد است. داروهای ضد التهاب (NSAIDs) مانند ایبوپروفن، می‌توانند به تسکین درد، به خصوص در دوران قاعدگی، کمک کنند؛ همچنین، درمان هورمونی، با هدف کاهش سطح هورمون استروژن که رشد بافت آندومتر را تحریک می‌کند، انجام می‌شود. هورمون پروژسترون، داروهای آگونیست و آنتاگونیست و قرص‌های ضد بارداری، از جمله این داروها هستند.

درمان هورمونی

درمان هورمونی، با هدف تنظیم یا سرکوب هورمون‌هایی که چرخه قاعدگی را کنترل می‌کنند، صورت می‌گیرد. این درمان‌ها، می‌توانند رشد بافت آندومتر را کند و از شدت علائم، بکاهند. هورمون پروژسترون، یکی از مهم‌ترین هورمون‌های مورد استفاده، در این درمان‌ها است.

جراحی لاپاراسکوپی

جراحی لاپاراسکوپی، یک روش درمانی و تشخیصی است که در آن، ضایعات اندومتریوز، کیست‌ها و چسبندگی‌ها، با دقت و به صورت کامل، از بین برده می‌شوند. این روش، به خصوص در موارد نازایی، می‌تواند شانس بارداری طبیعی را، به طور قابل توجهی افزایش دهد.

درمان ناباروری (IVF)

اگر نازایی ناشی از اندومتریوز باشد و سایر درمان‌ها موفقیت‌آمیز نباشند، IVF (لقاح آزمایشگاهی) یک گزینه موثر، برای بارداری است. در این روش، تخمک‌ها و اسپرم در آزمایشگاه، لقاح می‌یابند و جنین حاصله، به رحم منتقل می‌شود.

انواع درمان‌های گیاهی آندومتریوز

در مورد درمان‌های گیاهی، برای آندومتریوز، باید با احتیاط برخورد کرد. بسیاری از این روش‌ها، شواهد علمی کافی، برای اثبات اثربخشی ندارند و ممکن است حتی، عوارض جانبی جبران‌ناپذیری به دنبال داشته باشند. این روش‌ها، شاید به صورت موقت، در کاهش برخی از علائم، مفید باشند؛ اما به هیچ وجه، نمی‌توانند جایگزین درمان‌های پزشکی تخصصی شوند. به یاد داشته باشید که این روش‌های خانگی، شاید ماندگاری زیادی نداشته باشند و از طرفی، ممکن است، خطراتی را به همراه داشته باشند.

درمان آندومتریوز با طب سنتی

طب سنتی، رویکردهای مختلفی را، برای مدیریت اندومتریوز پیشنهاد می‌کند؛ از جمله این رویکردها می توان به تغییرات رژیم غذایی و استفاده از گیاهان دارویی اشاره کرد؛ با این حال، همانند درمان‌های گیاهی، این روش‌ها نیز اغلب، فاقد پشتوانه علمی قوی هستند و ممکن است، تاثیر پایدار نداشته باشند. علاوه بر این، مصرف برخی گیاهان، می‌تواند با داروهای دیگر تداخل داشته و عوارض جانبی ایجاد کند. تاکید همواره بر استفاده از راهکارهای علمی و اثبات‌شده است تا از خطرات احتمالی، جلوگیری شود.

تاثیر اندومتریوز بر باروری زنان

آندومتریوز یکی از شایع‌ترین علل نازایی در زنان است، به طوری که بر اساس آمارها، حدود 30 تا 50 درصد از زنان مبتلا به این بیماری، با مشکلات باروری روبرو هستند. این بیماری به دلایل مختلفی می‌تواند بر باروری تاثیر بگذارد؛ از جمله آسیب به لوله‌های فالوپ که به دلیل چسبندگی و التهاب ناشی از اندومتریوز مسدود شده یا آسیب می‌بینند و از رسیدن تخمک به رحم جلوگیری می‌کنند؛ همچنین التهاب و استرس اکسیداتیو در تخمدان‌ها می‌تواند بر کیفیت تخمک‌ها تاثیر منفی بگذارد.

نقش تغذیه و سبک زندگی در کنترل علائم اندومتریوز

تغذیه و سبک زندگی سالم، نمی‌توانند بیماری آندومتریوز را درمان کنند؛ اما می‌توانند به طور چشمگیری، در مدیریت علائم و بهبود کیفیت زندگی، کمک کنند. رژیم غذایی ضد التهابی که غنی از میوه‌ها، سبزیجات و ماهی‌های چرب است، می‌تواند التهاب را در بدن کاهش دهد؛ همچنین، کاهش مصرف گوشت قرمز، محصولات لبنی و قندهای تصفیه شده، ممکن است به تسکین درد، کمک کند. ورزش منظم، مدیریت استرس و خواب کافی نیز، از دیگر عواملی هستند که می‌توانند به کنترل علائم کمک کنند.

این تغییرات، باید به عنوان یک راهکار مکمل، در کنار درمان‌های پزشکی، در نظر گرفته شوند و هرگز، جایگزین آن‌ها نیستند.

چه زمانی به پزشک برای آندومتریوز رحم مراجعه کنیم؟

مراجعه به موقع به پزشک، اولین و مهم‌ترین گام در تشخیص و درمان این بیماری است. در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر، توصیه می‌شود که در اولین فرصت به یک متخصص زنان مراجعه کنید. قاعدگی‌های بسیار دردناک که زندگی روزمره شما را مختل می‌کنند، درد مزمن لگن که به مرور زمان بدتر می‌شود، درد شدید هنگام رابطه جنسی، پریودهای سنگین و طولانی‌مدت و همچنین در صورت وجود مشکلاتی در باردار شدن پس از 1 سال تلاش، حتما با پزشک مشورت کنید.

مدیریت موفقیت‌آمیز اندومتریوز، راهی به سوی زندگی بهتر

می‌توان گفت که اندومتریوز، یک بیماری مزمن و پیچیده است؛ اما به هیچ وجه به معنای پایان زندگی نیست. با شناخت صحیح علائم و علل بیماری آندومتریوز و انتخاب روش‌های درمانی مناسب، می‌توان آن را مدیریت کرد. تشخیص به موقع از طریق معاینات دقیق، سونوگرافی و در صورت لزوم لاپاراسکوپی، کلید اصلی برای جلوگیری از پیشرفت بیماری و عوارض آن، به‌خصوص در زمینه باروری است. درمان‌های دارویی، جراحی و حتی رویکردهای حمایتی مانند تغذیه و سبک زندگی، هر یک نقشی حیاتی در کنترل درد و بهبود کیفیت زندگی ایفا می‌کنند.

به یاد داشته باشید که آندومتریوز رحم با آگاهی، مراقبت صحیح و کمک پزشکان متخصص قابل کنترل است و می‌توانید زندگی فعال و سالمی داشته باشید.