رکتوسل یا پرولاپس خلفی واژن، یکی از شایعترین انواع افتادگی ارگانهای لگنی در زنان است که در آن، دیواره بین رکتوم و واژن ضعیف شده و باعث بیرونزدگی بافت رکتوم به داخل کانال واژن میشود. این وضعیت میتواند منجر به علائم ناراحتکنندهای شود. درک اینکه رکتوسل چیست و چه عواملی در بروز آن نقش دارند، اولین قدم برای مدیریت و درمان آن است. شناخت بیماری رکتوسل و گزینههای درمانی موجود به شما کمک میکند تا با آگاهی کامل برای بهبود سلامت خود اقدام کنید.
پس از عمل جراحی رکتوسل، رعایت رژیم غذایی متعادل، اجتناب از فعالیتهای سنگین و انجام تمرینات کف لگن تحت نظر پزشک برای بهبودی سریعتر و پیشگیری از عود بیماری ضروری است.
رکتوسل چیست؟
برای پاسخ دقیق به سوال رکتوسل چیست، باید به آناتومی لگن نگاه کنیم. رکتوسل (Rectocele) که با نام پرولاپس خلفی واژن نیز شناخته میشود؛ زمانی اتفاق میافتد که فاسیای رکتوواژینال (Rectovaginal fascia) که یک لایه بافتی نازک و محکم است و رکتوم را از واژن جدا میکند، ضعیف یا پاره شود. این ضعف باعث میشود که رکتوم به سمت دیواره پشتی واژن برجسته شود. این حالت را نباید با افتادگی کامل رکتوم (Rectal prolapse) اشتباه گرفت.
ضعف عضلات کف لگن و آسیب به بافتهای حمایتی مانند پرینه (Perineum) از دلایل اصلی بروز این عارضه هستند. خوشبختانه، روشهای مختلفی برای درمان پرولاپس واژن وجود دارد که از تغییرات سبک زندگی تا گزینههای جراحی پیشرفته را شامل میشود و میتواند به بهبود این وضعیت کمک کند.
رکتوسل چه علائمی دارد؟
اینکه علائم رکتوسل چیست، بسته به شدت بیماری متفاوت است. در موارد خفیف، ممکن است فرد هیچ علامتی احساس نکند و بیماری بهصورت اتفاقی در معاینات پزشکی تشخیص داده شود؛ اما در موارد شدیدتر، علائم زیر ممکن است بروز کنند.
| علائم | توضیحات |
| احساس فشار واژن | حس سنگینی، کشیدگی یا بیرونزدگی چیزی از واژن، به خصوص پس از ایستادن طولانیمدت ایجاد میشود. |
| برجستگی بافت نرم در واژن | لمس یک توده یا برآمدگی نرم در داخل واژن که ممکن است، با زور زدن بزرگتر شود. |
| مشکل در تخلیه روده | نیاز به فشار دادن بر روی واژن یا پرینه، برای کمک به تخلیه کامل مدفوع (اسپلینتینگ) به وجود میآید. |
| احساس تخلیه ناقص روده | حس اینکه روده پس از اجابت مزاج هنوز پر است. |
| درد هنگام مقاربت جنسی (دیسپارونی) | احساس درد یا ناراحتی در حین رابطه جنسی رخ میدهد. |
| درد لگن یا کمردرد | درد مبهم و مداوم در ناحیه لگن یا پایین کمر که با دراز کشیدن بهتر میشود. |
| بیاختیاری مدفوع | نشت غیرارادی مدفوع، به خصوص مدفوع شل، اتفاق میافتد. |
| بیاختیاری گاز | عدم توانایی در کنترل خروج گاز روده به وجود میآید. |
| یبوست | مشکل در دفع مدفوع که میتواند هم علت و هم علامت بیماری رکتوسل باشد. |
دکتر دبلیو کونان موستین (Dr. W. Conan Mustain) درباره علائم رکتوسل میگوید:
Patients with larger rectoceles may complain of a variety of symptoms including pelvic pain or pressure, sexual dysfunction, and defecatory dysfunction including obstructed defecation, the need to self-digitate or ‘splint’ to evacuate the rectum, incomplete emptying, or fecal incontinence
بیمارانی که به رکتوسلهای شدیدتر مبتلا هستند، ممکن است از علائم گوناگونی مانند احساس درد یا فشار در ناحیه لگن، اختلالات عملکرد جنسی و مشکلات مربوط به دفع مدفوع، از جمله دشواری در دفع، نیاز به فشار دستی یا استفاده از روشهای کمکی برای تخلیه رکتوم، احساس تخلیه ناقص یا حتی بیاختیاری مدفوع رنج ببرند.
چه عواملی در بروز بیماری رکتوسل نقش دارند؟
عوامل متعددی میتوانند منجر به ضعف بافتها و عضلات حمایتکننده لگن شده و خطر بروز بیماری رکتوسل یا پرولاپس خلفی واژن را افزایش دهند. مهمترین این عوامل عبارتند از:
- زایمان طبیعی؛ به خصوص زایمان طبیعی متعدد، زایمان سخت، استفاده از فورسپس یا نوزاد با وزن بالا میتواند در بروز بیماری رکتوسل نقش داشته باشد.
- یائسگی؛ کاهش سطح استروژن پس از یائسگی باعث نازک و ضعیف شدن بافتهای لگنی میشود.
- فشار مزمن روده؛ زور زدن مداوم به دلیل یبوست مزمن فشار زیادی به کف لگن وارد میکند.
- سرفه مزمن؛ بیماریهایی مانند برونشیت مزمن یا آسم شدید میتوانند فشار داخل شکم را افزایش دهند.
- بلند کردن اجسام سنگین؛ بلند کردن مکرر اجسام سنگین به روش نادرست میتواند منجر به این بیماری شود.
- جراحیهای لگنی؛ سابقه جراحیهایی مانند هیسترکتومی (برداشتن رحم) از عوامل بروز این بیماری است.
- افزایش سن؛ با بالا رفتن سن، عضلات کف لگن به طور طبیعی ضعیف میشوند.
- ژنتیک؛ برخی افراد به طور مادرزادی بافت همبند ضعیفتری دارند.
- چاقی؛ اضافه وزن فشار دائمی بر ساختارهای لگنی وارد میکند.
دکتر جورج لازارو (Dr. George Lazarou) درباره عواملی که در بروز بیماری رکتوسل نقش دارند، میگوید:
In some patients, rectocele is thought to develop as a result of congenital or inherited weaknesses within the pelvic support system. A number of iatrogenic factors may contribute to POP, including failure to adequately correct all pelvic support defects during pelvic reconstructive surgery.
در برخی بیماران، تصور میشود رکتوسل به دلیل ضعفهای مادرزادی یا ارثی در سیستم حمایتکننده لگن ایجاد میشود. عوامل ایاتروژنیک متعددی، از جمله عدم اصلاح کافی نقصهای حمایتکننده لگن در حین جراحی بازسازی لگن، میتوانند به پرولاپس اندامهای لگنی (POP) منجر شوند.
نحوه تشخیص بیماری رکتوسل
تشخیص بیماری رکتوسل معمولا با مراجعه به متخصص زنان و زایمان یا جراح کولورکتال، آغاز میشود و شامل مراحل زیر است.
- شرح حال پزشکی و معاینه فیزیکی: پزشک ابتدا در مورد علائم شما سوالاتی میپرسد. سپس تشخیص با معاینه لگن انجام میدهد. در این معاینه از شما خواسته میشود که مانند زمان اجابت مزاج زور بزنید تا پزشک بتواند میزان بیرونزدگی رکتوم به داخل واژن را مشاهده و ارزیابی کند.
- تستهای تصویربرداری: در برخی موارد، برای ارزیابی دقیقتر شدت رکتوسل و بررسی وجود سایر افتادگیها (مانند افتادگی مثانه یا رحم)، ممکن است از روشهای تصویربرداری استفاده شود. سونوگرافی لگن، میتواند به خوبی ساختارهای کف لگن را نشان دهد.
- تصویربرداری پیشرفتهتر: در موارد پیچیده یا زمانی که علائم واضح نیستند، ممکن است از دفکوگرافی که یک نوع عکسبرداری با اشعه ایکس در حین دفع است یا MRI لگن برای ارزیابی عملکرد عضلات و ساختارهای لگن هنگام زور زدن استفاده شود.
این مراحل به پزشک کمک میکند تا بداند، نحوه تشخیص بیماری رکتوسل چیست و برنامه درمانی مناسب را پیشنهاد دهد.
روشهای درمان بیماری رکتوسل
انتخاب روش درمانی برای بیماری رکتوسل به عوامل متعددی از جمله شدت علائم، میزان بیرونزدگی رکتوم به داخل واژن، سن بیمار، وضعیت کلی سلامتی و تاثیر این بیماری بر زندگی فرد بستگی دارد.
درمان غیرجراحی
برای موارد خفیف رکتوسل که علائم کمی دارند، معمولا درمانهای محافظهکارانه و غیرجراحی توصیه میشود. این روشها بر مدیریت علائم و جلوگیری از پیشرفت بیماری تمرکز دارند و شامل تغییراتی در سبک زندگی مانند افزایش مصرف فیبر و مایعات برای جلوگیری از یبوست، کاهش وزن و پرهیز از بلند کردن اجسام سنگین است.
فیزیوتراپی کف لگن
فیزیوتراپی کف لگن یکی از موثرترین روشهای غیرجراحی برای مدیریت پرولاپس خلفی واژن است. یک فیزیوتراپیست متخصص میتواند با آموزش تمرینات هدفمند به تقویت عضلات کف لگن کمک کند. معروفترین این تمرینات، ورزشهای کگل (Kegel exercises) هستند که با انقباض و رها کردن عضلات حمایتکننده لگن، به بهبود قدرت و استقامت آنها کمک میکنند. بیوفیدبک نیز روش دیگری است که به بیمار کمک میکند تا این عضلات را، به درستی شناسایی و منقبض کند.
جراحی ترمیمی رکتوسل
در مواردی که رکتوسل شدید است، علائم آزاردهندهای ایجاد کرده یا با درمانهای غیرجراحی بهبود نیافته است، جراحی ترمیمی رکتوسل توصیه میشود. عمل رکتوسل که به آن کولپورافی خلفی نیز گفته میشود، با هدف ترمیم و تقویت دیواره ضعیف شده بین رکتوم و واژن انجام میشود. این جراحی میتواند از طریق واژن یا شکم (با روش لاپاراسکوپی) انجام شود. این جراحی معمولا توسط متخصص زنان با فلوشیپ جراحیهای کف لگن یا جراح کولورکتال، انجام میشود.
شیوه زندگی و درمان خانگی رکتوسل
انجام برخی اقدامات ساده در زندگی روزمره، میتواند به کاهش علائم رکتوسل و جلوگیری از بدتر شدن آن کمک شایانی کند. مهمترین اصل، پیشگیری و درمان یبوست از طریق مصرف روزانه ۲۵ تا ۳۰ گرم فیبر (موجود در میوهها، سبزیجات و غلات کامل) و نوشیدن مقادیر کافی آب است؛ همچنین باید از زور زدن هنگام اجابت مزاج خودداری کرد. استفاده از یک زیرپایی کوچک برای بالا بردن زانوها بالاتر از سطح باسن، میتواند به تسهیل فرایند دفع کمک کند.
چه زمانی برای بیماری رکتوسل باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگرچه رکتوسل معمولا یک وضعیت اورژانسی محسوب نمیشود؛ اما مشاهده برخی علائم هشداردهنده نیازمند مراجعه فوری به پزشک است. در صورتی که یک برآمدگی یا توده قابل لمس در واژن حس میکنید که از بین نمیرود یا دچار درد شدید در ناحیه لگن شدهاید، باید به متخصص مراجعه کنید؛ همچنین، بروز مشکلات جدی در تخلیه روده، بیاختیاری مدفوع یا گاز که زندگی روزمره و اجتماعی شما را مختل کرده است یا مشاهده هرگونه خونریزی غیرطبیعی از واژن یا رکتوم، از دلایل مهم برای مراجعه به پزشک و ارزیابی دقیق وضعیت بیماری رکتوسل است.
پیشگیری از رکتوسل
هرچند نمیتوان از تمام عوامل خطر مانند ژنتیک جلوگیری کرد؛ اما با رعایت برخی اصول میتوان احتمال بروز رکتوسل را به شکل قابل توجهی کاهش داد. انجام منظم و روزانه ورزشهای کگل، به خصوص در دوران بارداری و پس از زایمان، نقش کلیدی در تقویت عضلات حمایتی لگن دارد. حفظ وزن سالم از طریق رژیم غذایی متعادل و ورزش منظم، فشار اضافی بر کف لگن را از بین میبرد.
همچنین، پیروی از یک رژیم غذایی سرشار از فیبر برای جلوگیری از یبوست و زور زدن مزمن، ترک سیگار برای پیشگیری از سرفههای مزمن و یادگیری تکنیکهای صحیح بلند کردن اجسام (با استفاده از قدرت پاها به جای کمر) همگی اقدامات پیشگیرانه موثری هستند.
طبق تحقیقات منتشرشده درStatPearls ، رکتوسل در حدود دو سوم زنان زایمانکرده (حدود ۶۶%) به صورت آناتومیکی وجود دارد؛ اما پیشگیری از بروز علائم آن با تمرکز بر تقویت کف لگن از طریق تمرینات منظم و مدیریت عوامل خطر مانند یبوست مزمن و افزایش وزن، میتواند خطر ابتلا به موارد علامتدار را به طور قابلتوجهی کاهش دهد.
بواسیر و رکتوسل
بسیاری از افراد علائم رکتوسل را با بواسیر (هموروئید) اشتباه میگیرند. بواسیر به تورم و التهاب وریدهای ناحیه مقعد و پایین رکتوم گفته میشود که میتواند باعث درد، خارش و خونریزی هنگام دفع شود. در مقابل، رکتوسل یک مشکل ساختاری مربوط به ضعف دیواره واژن است؛ با این حال، زور زدن مزمن به دلیل یبوست میتواند هم باعث بواسیر شود و هم رکتوسل را تشدید کند. تشخیص افتراقی این دو وضعیت تنها توسط پزشک امکانپذیر است.
نتیجهگیری؛ راهنمای جامع رکتوسل، از علائم تا درمان
درحال حاضر شما میدانید که رکتوسل چیست و چگونه بیماری رکتوسل میتواند بر زندگی فرد تاثیر بگذارد. این عارضه که به عنوان پرولاپس خلفی واژن نیز شناخته میشود، ناشی از ضعف دیواره بین رکتوم و واژن است. علائم آن از احساس فشار تا مشکلات جدی در دفع متغیر است. خوشبختانه، با تشخیص صحیح و بهکارگیری روشهای درمانی متنوع، از جمله تغییر سبک زندگی، فیزیوتراپی و عمل رکتوسل، میتوان این وضعیت را به خوبی مدیریت کرد. مهمترین توصیه، مراجعه به یک متخصص زنان و جراح لگن برای ارزیابی دقیق و انتخاب بهترین مسیر درمانی است.
سوالات متداول
بیماری رکتوسل قابل پیشگیری است؟
بله، تا حد زیادی میتوان با اقداماتی مانند حفظ وزن مناسب، انجام منظم ورزشهای کگل، داشتن رژیم غذایی پرفیبر برای جلوگیری از یبوست و پرهیز از بلند کردن اجسام سنگین، خطر ابتلا به بیماری رکتوسل را کاهش داد.
درمان رکتوسل چقدر طول میکشد؟
مدت زمان درمان بستگی به روش انتخابی دارد. روشهای غیرجراحی مانند فیزیوتراپی ممکن است چندین هفته تا چند ماه طول بکشد تا نتایج قابل توجهی نشان دهند. دوره بهبودی پس از عمل رکتوسل نیز معمولا بین ۶ تا ۸ هفته است؛ اما بازگشت کامل به فعالیتهای عادی ممکن است زمان بیشتری ببرد.
رکتوسل بر روابط جنسی تاثیر میگذارد؟
بله، رکتوسل میتواند باعث شل شدن واژن، احساس درد هنگام مقاربت (دیسپارونی) یا کاهش حس شود. این مشکلات میتوانند بر کیفیت روابط جنسی تاثیر منفی بگذارند.
آیا رکتوسل دردناک است؟
رکتوسل همیشه دردناک نیست. در موارد خفیف ممکن است هیچ دردی وجود نداشته باشد؛ اما در موارد شدیدتر، میتواند باعث احساس فشار، سنگینی و درد مبهم در ناحیه لگن، کمر یا واژن شود.
6 نظر
یه سوال جدی… این دفکوگرافی که گفتین برای تشخیص رکتوسل، درد داره؟ من از عکسبرداری موقع دفع استرس دارم راستش.
دفکوگرافی معمولاً دردناک نیست؛ فقط ممکن است کمی حس ناآشنا داشته باشد. این تست تحت شرایط کاملاً کنترلشده انجام میشود و تیم پزشکی مرحلهبهمرحله توضیح میدهد تا اضطراب کمتر شود.
یکی از آشناهای ما بعد یائسگی مدام حس فشار توی واژن داره. نمیدونیم طبیعیِ یائسگیه یا ممکنه رکتوسل باشه. کسی تجربه مشابه داره؟
احساس فشار پس از یائسگی میتواند با ضعف بافتهای لگن مرتبط باشد و رکتوسل یکی از احتمالات است. تشخیص دقیق فقط با معاینه لگن انجام میشود و توصیه میکنم برای بررسی مراجعه کنند.
من راستش قبلاً اسم رکتوسل رو شنیده بودم ولی فکر نمیکردم اینهمه علامت داشته باشه. الان میپرسم اگه رکتوسل خفیف باشه و علائم نداشته باشی، باید درمان کنی یا فقط مراقبت کافیه؟
در موارد خفیف و بدون علامت معمولاً درمان خاصی لازم نیست. کنترل یبوست، جلوگیری از زور زدن و تقویت عضلات کف لگن کافی است. تنها در صورت ایجاد علائم نیاز به ارزیابی دوباره وجود دارد.